چرا حسادت می کنیم؟

طاهره شیخ الاسلام

سالها پیش یکی از همکارانم داستانی را که در مقدمه یک کتاب آلمانی خوانده بود برایم تعریف کرد. این کتاب در باره ایرانیان و این داستان در مورد نظر تنگی و بد خواهی هموطنی بود که خدمت بزرگی در حق یکی از افراد قدرتمند و با نفوذ آلمانی می کند. آن فرد قدرتمند از آن ایرانی میخواهد که در ازای خدمت خود از او چیزی بخواهد. اما شرطی برای او قایل می شود و آن اینکه هر چه که او طلب نمود دو برابر آن را به همسایه ایرانی او خواهد داد. هموطن ما مهلتی می خواهد تا فکرهایش را بکند و بگوید که چه می خواهد. پس از یک هفته تعمق و تفکر به نزد آلمانی باز می گردد و از او می خواهد که یکی از چشمهایش را کور کند تا بدین ترتیب همسایه اش مطلقا نابینا شود.

در این نوشتار کوتاه به بررسی علت حسادت می پردازم. علتی که باعث بوجود آمدن ویژگیهای مخرب دیگری نیز در ما می گردد.  قبل از شروع،  ذکر دو نکته را لازم می دانم. یکی این که وقتی خصوصیتی را به قوم یا جامعه ای منتسب می کنیم، معنای آن این نیست که تمامی افراد آن ملت دارای آن ویژگی هستند، بلکه مقصود اینست که بیشتر افراد آن جامعه واجد آن می باشند. بنابراین من در این مقاله  نظر به شخص شما ندارم، بلکه نظر به افرادی دارم که واجد این ویژگیها  هستند و شما بطور حتم در زندگی خود با آنان برخورد داشته و دارید . دیگر اینکه وقتی ویژگی خاصی را به قومی منتسب می کنیم، به این معنا نیست که سایر ملل از آن خصلت مطلقا بری هستند.  بسیاری از ویژگیها به نوعی در تمامی انسان ها کم یا بیش وجود دارد. این محیط است که آنها را تشدید کرده یا تخفیف می دهد. محیط مناسب منجر به رشد خصوصیات مثبت شده و مجالی به رشد ویژگیهای منفی نمی دهد و محیط نا مساعد عکس آن را عمل می کند.

اما حسادت چیست و چگونه این ویژگی مخرب در ما انسانها شکل می گیرد و رشد می نماید.

حسادت یعنی خوشحال نشدن از موفقیت دیگران و در حالات افراطی حتی به شعف آمدن از شکست آنان.  یکی از مهمترین علل رشد این پدیده در جوامع انسانی مقایسه شدن افراد با یکدیگر است. مقايسه‏هايى كه معمولاً به بهترى و بدترى، مهترى و كهترى انسانها و بدنبال آن به تحسين و يا تحقير آنان مى‏انجامد.

در ادبیات ما مولانا یکی از کسانی است که با استناد به یکی از اسطوره های مذهبی، به مذموم بودن عمل مقایسه کردن اشاره می کند.  آنجا که شيطان تنها فرشته‏اى است كه از امر خداوند مبنى بر سجده كردن به انسان سر باز می زند و اینگونه استدلال می کند كه آدم از جنس خاك و او از جنس آتش ساخته شده و آتش از خاك برتر است. در دفتر اول مثنوی چنین می خوانیم:

 اول آن  ‏كس  كين  قياسك‏ها  نمود           پيش   انوار   خدا    ابليس  بود

 گفت نار از خاك بى‏شك بهتر است‏          من ز نار و او ز خاك اَكدر است‏

***

 انسان براى رشد و شكوفايى نيازمند اعتماد به نفس است كه آن نيز از طريق تشويق بجا و به‏موقع به‏ويژه در زمان كودكى و نوجوانى حاصل مى‏شود. نياز به تشويق، توجه و مطرح شدن نيازى است طبيعى كه در تمامى انسان‏ها كم و بيش وجود دارد و همين نياز انگيزۀ پيشرفت انسان در زمينه‏هاى مختلف زندگى بوده و هست. تشويق و توجه كافى در زمان كودكى مى‏تواند به تعديل اين نياز در بزرگسالى كمك نماید و تحقير و سرزنش در زمان کودکی به این نیاز شدت می دهد.

با یک نگاه می توان دید كمتر كسى در ميان ما يافت مى‏شود كه مورد مقایسه های مکرر با دیگران قرار نگرفته  و به‏خاطر نقاط ضعفش تحقير و سرزنش نشده باشد. اين مقايسه‏ها معمولاً از کودکی در بین خواهران و برادران و همچنين بچه‏هاى هم سن و سال و در مدرسه بين شاگردان شروع شده و در بزرگسالى نيز به گونه‏اى نامرئى اما مستمر ادامه مى‏يابد. با توجه به اين كه اكثر اوقات كسانى در اطراف ما هستند كه در يك يا چند مورد از ما قابل‏تر و موفق‏ترند، هميشه موردى براى مقايسه شدن و بهانه‏اى براى مورد سرزنش و تحقير قرار گرفتن پيدا مى‏شود و كسى را نيز از آن گريزى نيست.  يك روز نقطۀ قوت ما را به رخ ديگرى مى‏كشند و او را تحقير مى‏كنند و كينۀ ما را در دل او مى‏نشانند و روز ديگر نقطۀ قوت ديگرى را به رخ ما مى‏كشند، ما را تحقير و كينۀ او را در دل ما مى‏نشانند و با هزار تأسف در بيشتر اوقات اين كار را -چه مادر و پدر و چه معلمان- با نيّت خير و در جهت ترغيب ما به بهتر شدن، انجام مى‏دهند.

با توجه به اين كه مقايسه از كودكى شروع مى‏شود و اثرات مضر و مخرب خود را در همان زمان بر ما مى‏گذارد، تعديل آن نيز بايستى از زمان كودكى و از خانه و مدرسه شروع شود. توجه ويژه جوامع مدرن به كودكان و آموزش و پرورش آنان نشان از درك اهميت نقش كودكان در ساختن آينده جامعه دارد. اهميت ويژه‏اى نيز كه اين جوامع به امنيت اقتصادى و آسايش فكرى مادران و معلمان مى‏دهند به خاطر ايفاى نقش سازنده و اساسى است كه آنان در تربيت كودكان به‏عهده دارند و این در حالی است که تبعیض سنی در کشورهای سنتی و عقب مانده باعث می شود که به کودکان اهمیت چندانی ندهند و گاه حتی آنانرا معادل حیوانات قلمداد کنند و بهمین ترتیب زنان را نیز که سر و کارشان با کودکان است چه در نقش مادر و چه معلم ناچیز و بی ارزش بیانگارند.

ویژگیهای مخرب حاصل از عمل مقایسه:

حسادت و كارشكنى: حسادت همانگونه که گفته شد يعنى خوشحال نشدن از موفقيت ديگران. لازم به ذکر است که اين احساس معمولا نه در مورد موفقیت همگان، بلكه بيشتر در مورد موفقیت كسانى است كه ممكن است با ما مقايسه شوند و موفقيتشان به تحقير ما منجر گردد. مورد مقایسه قرار گرفتن باعث می شود که افراد نه تنها از فراهم آوردن امكاناتى كه بتواند همكارانشان را به موفقيتى برساند ابا نمايند، بلكه از راه‏هاى گوناگون حتى مانع پيشرفت آنها هم بشوند (چوب لای چرخ گذاشتن و سنگ اندازی).

بطور حتم شما هم شاهد بوده اید كسانى كه در ممالك پيشرفته به موفقيت‏هايى در زمينه‏هاى مختلف علمى، ادبى، هنرى و يا اجتماعى نايل مى‏شوند در هنگام دريافت جايزه و يا در هنگام مصاحبه، موفقيت خود را همواره مديون همراهى و كمك‏هاى افراد مختلفى چه همکاران و چه دوستان دور و نزدیک هستند. در حالیکه افراد موفق در کشورهای غیر دموکراتیک نه تنها معمولا از همراهی و کمک همکاران دیگرشان محرومند  بلکه در بسیاری از اوقات با کارشکنی های مکرر از همه جوانب مواجه می شوند.

عيب‏جويى از ديگران: از عيب‏جويى از ديگران معمولا بعنوان یک وسیله دفاعی استفاده می شود، بدین معنی که با این کار در مقايسۀ احتمالى با آنان (كه يا توسط خودِ ما و يا ديگرى صورت مى‏پذيرد) پيروز بيرون آييم. بعنوان مثال وقتی متوالیا از همسر و فرزندان دیگران تعریف نمودیم و آنها را برخ همسر و فرزندان خود کشیدیم، همسرو فرزند خود را مترصد یافتن عیب و ایراد در آنان خواهیم نمود تا بتوانند ارجحیت آنها را در چشم ما مخدوش نمایند و در مقایسه های بعدی با آنها پیروز شوند.

انگشت گذاردن روى ايرادهاى جزئى از كارِ كسانى كه به‏هرحال كارى مى‏كنند و بزرگ كردن آن ایرادات، تمايل در لطمه‏زدن به حيثيت سياسى – اجتماعى و علمى ديگران از طريق نظرات و نقدهاى غرض‏آلوده و ترور شخصيت نيز كه در سطوح بالاتری از جامعه صورت مى‏گيرد مى‏تواند ريشه در همين پديده داشته باشد.

احساس رضايت از كوچك شدن ديگران: اغلب اوقات مشاهده مى‏شود كه عيب گرفتن از یک شخص و كوچك نمودن او باعث رضايت كس يا كسانى مى‏شود كه در همان زمينه به فعاليت مشغولند. اين احساس رضايت را معمولاً هم وقتى يكى از فرزندان مورد انتقاد و يا شماتت والدين قرار مى‏گيرد در چهره بقيه خواهران و برادران مى‏توان ديد و هم هنگامى كه رئيس به كارمندى انتقاد يا اعتراض مى‏كند در چهرۀ ساير كارمندان. حتی بسیاری از ادبا و نويسندگان ما نيز که داعیه رهبری فرهنگی مردم را دارند  از اين احساسات منفى مصون نیستند. آنها نیز در همین دایره مقایسه و رقابت و حسادت اسیرند اما در سطح دیگری.

از بين رفتن اعتماد به نفس و احساس حقارت: با توجه به اين‏كه اعتماد به نفس از طريق تشويق بجا در انسان به‏وجود مى‏آيد وقتى مورد مقايسه و تحقير قرار گرفتيم به‏تدريج اعتماد به نفس خويش را از دست خواهيم داد.

نياز به شنيدن تعريف و تمجيد و مطرح شدن: بدون شک مقايسه و مورد تحقير قرار گرفتن‏هاى متوالى زخم‏هايى در روح به‏وجود مى‏آورند. هر زخمى مرهمى طلب مى‏كند و مرهم زخم حقارت، شنيدن تعريف و تمجيد و جلب توجه کردن و مطرح شدن است. در حقیقت نياز به شنيدن تعريف و تمجيد سكه‏اى است كه روى ديگر آن عدم تحمل انتقاد است و اين‏دو با هم نسبت معكوس دارند. يعنى هر چه افراد جامعه‏اى تحمل بيشترى براى پذيرش انتقاد داشته باشند، به‏همان ميزان كمتر از تعريف و تمجيدهاى افراطى و ستايش‏هاى اغراق آمیز و دروغين خوشحال مى‏گردند و بالعكس افرادى كه تحمل كمترى براى شنيدن انتقاد دارند، لذت بيشترى از شنيدن تعريف و تمجيد مى‏برند.

تلاش در كسب چيزهاى افتخارآميز و احترام‏آور: از آن‏جايى كه انسان نيازمند احترام و تأييد ديگران است به دنبال كسب چيزهايى مى‏رود كه در جامعه ملاك ارزش و احترام است. با توجه به اين‏كه ثروت و به دنبال آن موقعيت اجتماعی معيار ارزش در جوامع غیر دموکراتیک است، اكثريتى به دنبال آن مى‏روند. فراهم نبودن شرايط و امكانات برابر براى همگان باعث مى‏شود كه عده‏اى از راه‏هاى نادرست و با فدا نمودن ارزش‏هاى انسانى به كسب این ارزشها بپردازند.  عدم موفقيت دراین راه باعث بوجود آمدن احساسات منفى چون كينه، نفرت، سرخوردگى، يأس و پوچى در افراد این جوامع می گردد . در اینجا ممكن است گفته شود كه در جوامع مدرن نيز مردم به دنبال همين چيزها هستند. اين درست است اما صحبت در اين‏جا بر سر انگيزۀ تلاش انسان‏هاست. از آن‏جايى كه در جوامع مدرن احترام اشخاص ارتباط چندانى با ثروت و مقام و موقعيت آنها ندارد، يعنى كسى به خاطر نداشتن ثروت زياد يا نداشتن تحصيلات عالیه و یا داشتن مشاغلی که با معیارهای جامعه طبقاتی ما پایین قلمداد می شود، مورد تحقير قرار نمى‏گيرد، مردم غالباً براى بهره‏بردارى و لذت هر چه بيشتر از نعمات زندگى به دنبال ثروت می روند و معمولا براى ارضاى علايق خويش به دنبال كسب علم مى‏روند.

كتمان، تظاهر، دروغ و تقلید: ترس از مقايسه شدن با ديگران و مورد تحقيرقرار گرفتن باعث مى‏شود كه افراد علاوه بر تلاش در بالارفتن از پله‏هاى هرم اجتماعى، به كتمان ناداری های مادی و علمی خود پرداخته و يا تظاهر به داشتن آنها نمايند. اصطلاحاتى چون قمپز در كردن، خالى‏بندى، پز عالى، جيب خالى و… در همين رابطه مورد استفاده قرار می گیرد. این ترس هم چنین باعث می شود که مردم صورت خود را با سيلى سرخ نگاه داشته و به تقليد از سبك زندگى كسانى بپردازند كه در سطوح بالاترى بوده و مورد تقدير و توجه جامعه هستند.

به‏علاوه در جوامعى كه افتخار و ننگ یک فرد افراد خانواده و فامیل را نیز تحت تاثیر قرار می دهد، دروغ گفتن در مورد نقاط ضعف و كمبودهاى خانواده و بستگان و خالى‏بندى در مورد آنان نيز رواج مى‏يابد.

كنجكاوى، مچ گیری و قضاوتگرى: كنجكاوى چيزى نيست جز نياز شديد به دانستن چيزها. پيشرفت بشر در بسيارى از زمينه‏ها تا اندازۀ زيادى مديون حس كنجكاوى اوست. اما كنجكاوى كه در اين‏جا مورد نظر است و یکی دیگر از ویژگی های بارز و ناپسند در میان ماست، علاقه به داشتن اطلاعات در مورد كسانى است كه با ما منافع مشتركى داشته و احتمال دارد که با ما مقایسه شوند. مانند همکلاس، همكار، همسايه، فاميل و… اين اطلاعات معمولاً شامل میزان در آمد آنها، چيزهاى تازه‏اى كه خريده‏اند، محلى كه تعطيلات خود را در آن‏جا گذرانده‏اند، مدارك و مدارجى كه گرفته‏اند و…. است. نحوۀ بروز اين كنجكاوى با مطرح كردن سؤالات متعدد به‏گونه‏اى مستقيم و يا غيرمستقيم از خود افراد و يا از اشخاص ديگر است. مخفى نمودن نقاط ضعف و خالى‏بندى در مورد نقاط قوت که شرح آن گذشت خود منجر به مشكوك شدن افراد نسبت به يكديگر گشته، کنجکاوی را بیشتر تحریک می نماید و باعث مى‏شود كه حالت مچ‏گيرى نیز در افراد نسبت به هم به‏وجود بيايد. این پدیده باعث می شود که گاه فقط با ديدن يك مورد يا شنيدن يك جمله يا نقل قول در مورد يك شخص كه مغاير تصورى است كه او از خود در ما ایجاد کرده است، در باره او قضاوت کرده و حکم صادر نماییم.

 تحريك احساس برترى و كهترى: طبيعتاً اين مقايسه‏ها در ذهن ما باعث مى‏شود كه ما در برابر افرادى كه به‏هر دليلى چه مادى و چه معنوى بالاتر از ما هستند ناخودآگاه احساس كهترى، عدم اعتماد به نفس و به دنبال آن نگرانى يا هراس نموده و در مقابل كسانى كه از ما پايين‏ترند احساس آرامش بيشتر، اعتماد به نفس و يا غرور كنيم.

توهم و تفسير اعمال ديگران: اين شرايط به ايجاد توهم و شكاكيت در ما منجر شده و باعث مى‏شود رفتارها و گفتارهاى ديگران بر مبناى فاصله‏اى كه آنان نسبت به ما در هرم اجتماعى دارند تفسير كنيم. بدين معنى كه مثلاً اگر فردى كه هم‏رده و هم‏كار ماست ما را مورد تمسخر قرار دهد، اهميت چندانى ندهیم و گاهى با او هم‏كلام نيز بشويم. اما انجام همين عمل را از جانب شخصى كه در ردۀ پايين‏ترى ازما قرار دارد حسادت تلقی کنیم و از جانب شخصى كه در رده بالاترى از ما قرار دارد توهين.  چرا كه او با اين عمل ممكن است قصد نشان دادن و به‏رخ كشيدن موقعيت خود و در نتيجه تحقير ما را داشته باشد.

مقايسه دایمی خود با دیگران:  مورد مقايسه قرار گرفتن‏هاى متوالى باعث مى‏شود كه اگر كسى هم ما را مورد مقايسه قرار ندهد، خودمان اين‏كار را انجام دهیم. بدین معنی که ديگران را از نظر شغل، در آمد، همسر و فرزندان و … با خود مقايسه كرده و عوارض ناشی از آن را در صورت عدم برتریت متحمل گردیم.

                                              ***

بر گرفته شده از بخشی از کتاب “در اسارت فرهنگ” بقلم همین نویسنده. این کتاب در تهران در انتظار دریافت مجوز است.